Tezde giriş bölümü, okuyucuya çalışmanın neden yapıldığını, hangi soruya cevap aradığını ve hangi sınırlar içinde ilerlediğini anlatan ilk bölümdür. Jüri üyelerinin büyük kısmı tezi açtığında önce özete, ardından giriş bölümüne bakar. Bu nedenle girişte kurulan çerçeve net değilse, sonraki bölümler ne kadar iyi olursa olsun tez dağınık bir izlenim bırakabilir.
Bu rehberde giriş bölümünün hangi alt başlıklardan oluştuğunu, her alt başlıkta ne yazılması gerektiğini, bölümün ne kadar uzun olacağını, hangi sırayla yazılmasının daha kolay olduğunu ve en sık yapılan hataları örnek cümlelerle bulacaksınız.
Baştan bir hatırlatma yapalım: enstitülerin tez yazım kılavuzları giriş bölümünün yapısını farklı biçimlerde tanımlayabilir. Bazıları tüm alt başlıkları tek bölümde ister, bazıları amaç ve önemi ayrı bir bölüm olarak düzenler. Aşağıdaki yapı yaygın uygulamayı anlatır; kendi kılavuzunuz ve danışmanınızın tercihi her zaman önceliklidir.

Tezin giriş kısmı ne işe yarar?
Tezin giriş kısmı üç temel işi yerine getirir. Birincisi, konuyu bağlama yerleştirir: okuyucu hangi alanda, hangi tartışmanın içinde olduğunu anlar. İkincisi, çalışmanın gerekçesini ortaya koyar: neden bu konunun araştırılması gerektiğini ve literatürde hangi boşluğun bulunduğunu gösterir. Üçüncüsü, okuyucuya bir yol haritası sunar: araştırmanın amacı, soruları, kapsamı ve kullanılan temel kavramlar burada belirlenir.
Giriş bölümü bir literatür özeti değildir. Kuramsal tartışmaların ayrıntısı, önceki çalışmaların tek tek incelenmesi ve modelin gerekçelendirilmesi genellikle ikinci bölümde, yani kuramsal çerçeve ya da literatür bölümünde yapılır. Girişte literatüre yalnızca problemi göstermeye yetecek kadar değinilir.
Aynı şekilde giriş bölümü yöntem bölümünün yerini tutmaz. Örneklem, veri toplama aracı ve analiz teknikleri burada en fazla bir iki cümleyle anılır; ayrıntılar yöntem bölümüne bırakılır.
Giriş bölümü alt başlıkları nelerdir?
Türkiye’deki lisansüstü tezlerde giriş bölümü alt başlıkları genellikle şu sırayı izler:
- Problem durumu: Araştırılan sorunun ne olduğu, nereden doğduğu ve neden önemli olduğu.
- Araştırmanın amacı: Çalışmanın ne yapmayı hedeflediğini anlatan genel amaç cümlesi.
- Araştırma soruları ya da hipotezler: Amacı ölçülebilir parçalara bölen sorular veya sınanacak hipotezler.
- Araştırmanın önemi: Çalışmanın alana, uygulamaya ve politikaya olası katkısı.
- Varsayımlar: Araştırmacının doğru kabul ettiği ve sınamadığı önermeler.
- Sınırlılıklar: Çalışmanın kapsamını daraltan koşullar.
- Tanımlar: Tezde özel anlamda kullanılan kavramların açıklaması.
Nicel çalışmalarda bu yapının tamamı sık görülür. Nitel çalışmalarda hipotez yerine araştırma soruları kullanılır, varsayımlar başlığı bazen hiç yer almaz. Mühendislik ve fen bilimleri tezlerinde ise giriş bölümü daha kısa tutulur; problem, amaç ve tezin organizasyonu birkaç sayfada anlatılır.
Bazı kılavuzlar giriş bölümünün sonunda “Tezin Organizasyonu” adlı kısa bir alt başlık ister. Burada sonraki bölümlerin her birinde ne anlatıldığı bir iki cümleyle özetlenir.
Problem durumu girişte nasıl kurulur?
Giriş bölümünün omurgası problem durumudur. Diğer tüm alt başlıklar bu kısımda tanımlanan probleme dayanır. Problem durumu genelden özele doğru ilerleyen bir anlatımla yazılır: önce alanın genel durumu, sonra bu alanda gözlenen sorun, ardından bu sorunun yeterince araştırılmamış yönü ortaya konur.
Örnek bir akış şöyle olabilir:
- Genel bağlam: “Uzaktan eğitim son yıllarda yükseköğretimde yaygın bir öğretim biçimi hâline gelmiştir.”
- Gözlenen sorun: “Ancak çevrim içi derslere katılım ve derse bağlılık, yüz yüze derslere göre daha düşük düzeyde kalabilmektedir.”
- Boşluk: “Öğrencilerin öz düzenleme becerileri ile çevrim içi derse bağlılık arasındaki ilişkiyi meslek yüksekokulu öğrencileri üzerinde inceleyen çalışma sayısı sınırlıdır.”
Problem durumunu yazarken her iddiayı bir kaynağa dayandırmak gerekir. “Herkes bilir ki” ya da “son derece önemlidir” gibi kaynaksız genellemeler jürinin dikkatini çeker. Bu kısmın ayrıntılı yazımı için tezde problem durumu nasıl yazılır rehberimize göz atabilirsiniz.
Amaç, sorular ve önem birbirine nasıl bağlanır?
Problem durumundan sonra gelen amaç cümlesi, problemi doğrudan karşılamalıdır. Problemde “öz düzenleme ile derse bağlılık arasındaki ilişki yeterince incelenmemiştir” dediyseniz, amaç cümlesi de bu ilişkiyi incelemeyi hedeflemelidir. Örnek: “Bu araştırmanın amacı, meslek yüksekokulu öğrencilerinin öz düzenleme becerileri ile çevrim içi derse bağlılık düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemektir.”
Araştırma soruları bu genel amacı parçalara ayırır. Her soru, yöntem bölümünde bir analize ve bulgular bölümünde bir başlığa karşılık gelmelidir. Girişte yazdığınız bir sorunun bulgularda cevabı yoksa, jüri bunu büyük olasılıkla fark edecektir. Soruların nasıl kurulacağını ve hipotezle farkını tezde araştırma soruları nasıl yazılır yazımızda örneklerle anlattık.
Araştırmanın önemi kısmında ise çalışmanın kime ve neye katkı sunacağını anlatırsınız. Burada üç düzey düşünmek işe yarar: kuramsal katkı (alana yeni bir bilgi ya da bakış açısı), uygulamaya katkı (öğretmen, yönetici, klinisyen gibi uygulayıcılar için çıkarımlar) ve yöntemsel katkı (yeni bir ölçek uyarlaması, farklı bir örneklem). “Bu çalışma literatüre önemli katkı sağlayacaktır” gibi tek bir genel cümle yerine somut katkıları sıralamak daha ikna edicidir.
Varsayımlar, sınırlılıklar ve tanımlar nasıl yazılır?
Varsayımlar, araştırmacının sınamadan doğru kabul ettiği önermelerdir. Örneğin: “Katılımcıların ölçek maddelerine içtenlikle cevap verdiği varsayılmıştır.” Varsayımlar az sayıda ve gerçekten gerekli olanlarla sınırlı tutulmalıdır; on maddelik bir varsayım listesi çoğu zaman gereksizdir.
Sınırlılıklar, çalışmanın kapsamını belirleyen ve sonuçların genellenmesini etkileyen koşullardır: belirli bir dönem, belirli bir il ya da kurum, belirli bir ölçme aracı gibi. Sınırlılıkları dürüstçe yazmak bir zayıflık değil, bilimsel olgunluk göstergesidir. Bu alt başlığı yazarken araştırmanın sınırlılıkları nasıl yazılır rehberindeki örneklerden yararlanabilirsiniz.
Tanımlar kısmında tezde özel bir anlamda kullanılan kavramlar açıklanır. Sözlük tanımı vermek yerine kavramın bu çalışmada nasıl ele alındığını ve mümkünse nasıl ölçüldüğünü yazın. Örnek: “Derse bağlılık: Bu araştırmada öğrencilerin çevrim içi derse bağlılık ölçeğinden aldıkları toplam puanla ifade edilmektedir.” Herkesin bildiği genel kavramları tanımlar listesine eklemek gereksizdir.
Giriş bölümünüzü birlikte gözden geçirelim
Problem durumunu kurmakta, amaç ve sorularınızı birbirine bağlamakta ya da danışman geri bildirimlerini uygulamakta zorlanıyorsanız taslağınızı birlikte değerlendirebiliriz. WhatsApp üzerinden bize yazabilir ya da iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz. Kapsam netleştikten sonra çalışma planını ve ücreti bütçenize göre birlikte belirleriz.
Tezde giriş bölümü ne kadar uzun olmalı?
Giriş bölümünün uzunluğu tezin türüne, alana ve kılavuza göre değişir. Kesin bir sayfa sayısı vermek doğru olmaz; ancak genel bir ölçü olarak giriş, tezin ana metninin küçük bir bölümünü oluşturur ve literatür bölümünden belirgin biçimde kısadır.
Yüksek lisans tezlerinde giriş bölümü çoğunlukla birkaç sayfa ile on sayfa arasında kalır. Doktora tezlerinde problem durumu daha kapsamlı kurulduğu için biraz daha uzun olabilir. Uzunluktan çok dengeye dikkat edin: problem durumu birkaç sayfa sürerken amaç ve önem iki satırla geçiliyorsa ya da tanımlar listesi problem durumundan uzunsa yapıyı yeniden düşünmek gerekir.
Giriş bölümü gereğinden uzun görünüyorsa, büyük olasılıkla literatür bölümüne ait ayrıntılar girişe taşınmıştır. Önceki çalışmaların tek tek özetlendiği paragrafları ikinci bölüme aktarmak hem girişi hem de literatürü daha düzenli hâle getirir.
Giriş bölümünü hangi sırayla yazmak daha kolay?
Tezde giriş bölümü ilk sırada yer alsa da çoğu zaman en son kesinleşen bölümdür. Pratik bir yaklaşım şöyledir:
- Taslak aşaması: Tez önerisindeki problem, amaç ve soruları kullanarak kısa bir giriş taslağı hazırlayın. Bu taslak yöntem ve veri toplama aşamasında size yön gösterir.
- Literatür sonrası: Kuramsal çerçeve ve literatür bölümü tamamlandıktan sonra problem durumunu güncelleyin. Literatürde bulduğunuz boşluğu artık daha net ifade edebilirsiniz.
- Bulgular sonrası: Analizler bittiğinde araştırma sorularının bulgularla birebir örtüştüğünü kontrol edin. Gerekirse soruların ifadesini, verinin gerçekte neyi cevapladığına göre düzeltin.
- Son okuma: Sonuç ve öneriler bölümü yazıldıktan sonra girişi bir kez daha okuyun. Girişte vaat edilen her şeyin tezin içinde karşılığı olmalıdır.
Ayrıca bu sıra, girişte yazılan ile tezde yapılan arasındaki tutarsızlıkları büyük ölçüde önler. Jürinin savunmada en sık sorduğu sorulardan biri “Girişte bunu amaçladığınızı söylüyorsunuz, bulgularda nerede?” sorusudur.
Tez giriş bölümü örneği: açılış paragrafı
Aşağıda eğitim bilimleri alanında kurgusal bir tez için kısa bir tez giriş bölümü örneği yer alıyor. Kendi çalışmanıza uyarlarken konu, kaynaklar ve bağlam elbette sizin araştırmanıza göre değişecektir.
“Yükseköğretimde çevrim içi öğrenme ortamlarının kullanımı, özellikle son on yılda belirgin biçimde artmıştır (Yazar, Yıl). Bu ortamlar öğrencilere zaman ve mekân esnekliği sunarken, derse katılımın sürdürülmesi konusunda yeni güçlükler de ortaya çıkarmaktadır (Yazar, Yıl). Alanyazında çevrim içi derse bağlılığı etkileyen faktörlerden biri olarak öğrencilerin öz düzenleme becerileri öne çıkmaktadır (Yazar, Yıl). Ne var ki bu ilişkiyi meslek yüksekokulu öğrencileri özelinde inceleyen çalışmalar sınırlı sayıdadır. Bu araştırma, söz konusu boşluğu ele almayı amaçlamaktadır.”
Bu paragrafta genel bağlam, gözlenen güçlük, ilgili değişken, literatürdeki boşluk ve çalışmanın konumu beş cümlede verilmiştir. Her iddia bir kaynağa bağlanmış, abartılı ifadelerden kaçınılmıştır. Gerçek tezde “(Yazar, Yıl)” yerine elbette okuduğunuz kaynakları ve kılavuzunuzun istediği atıf biçimini kullanmalısınız.
Tezin giriş bölümünde sık yapılan hatalar
Danışman ve jüri geri bildirimlerinde en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
- Konuya çok genel bir yerden başlamak: “İnsanlık tarihi boyunca eğitim önemli olmuştur” gibi açılışlar okuyucuyu probleme geç ulaştırır.
- Problem durumu yerine literatür özeti yazmak: önceki çalışmaları sıralamak, ama boşluğu göstermemek.
- Amaç cümlesi ile araştırma sorularının birbirini karşılamaması.
- Önemi yalnızca genel ifadelerle anlatmak; somut katkıyı belirtmemek.
- Varsayım ile sınırlılığı karıştırmak.
- Tanımlar kısmında sözlük tanımlarını kopyalamak.
- Kaynaksız iddialar ve abartılı sıfatlar kullanmak.
- Girişi en başta yazıp tez bitene kadar hiç güncellememek.
Bu hataların çoğu, giriş bölümünü tez tamamlandıktan sonra bir kez daha baştan okuyarak kolayca fark edilebilir.
Tezde giriş bölümü için teslim öncesi kontrol listesi
Tezde giriş bölümü taslağınızı bitirdiğinizde şu soruları kendinize sorun:
- Problem durumu genelden özele ilerliyor ve literatürdeki boşluğu açıkça gösteriyor mu?
- Amaç cümlesi problemi doğrudan karşılıyor mu?
- Her araştırma sorusunun bulgular bölümünde bir karşılığı var mı?
- Önem kısmında somut katkılar sıralanmış mı?
- Varsayımlar ve sınırlılıklar birbirinden ayrılmış mı?
- Tanımlar bu çalışmaya özgü ve ölçümle ilişkilendirilmiş mi?
- Alt başlıkların sırası ve adları kılavuzla uyumlu mu?
Bu listeyi danışmanınıza göndermeden önce bir kez, son teslimden önce bir kez daha uygulamak yeterlidir.
Tezde giriş bölümü hakkında sık sorulan sorular
Giriş bölümünde kaynak kullanılır mı?
Evet. Özellikle problem durumu ve önem kısmında yer alan her iddia bir kaynağa dayanmalıdır. Amaç, sorular ve tanımlarda ise kaynak kullanımı daha sınırlıdır.
Giriş bölümü literatür bölümüyle aynı şey mi?
Hayır. Giriş, problemi ve çalışmanın çerçevesini kısaca ortaya koyar. Kuramsal tartışmalar ve önceki çalışmaların ayrıntılı incelemesi literatür bölümünde yapılır.
Hipotezler girişte mi yöntemde mi yazılır?
Kılavuzların çoğu hipotezleri ya da araştırma sorularını giriş bölümünde, amaç cümlesinin hemen ardından ister. Bazı kılavuzlar yöntem bölümünde de tekrarlanmasını önerir.
Giriş bölümü birinci tekil şahısla yazılabilir mi?
Türkçe tezlerde genellikle edilgen ya da üçüncü şahıs anlatım tercih edilir: “Bu araştırmada … incelenmiştir.” Kılavuzunuz farklı bir tercih belirtmiyorsa bu yaklaşımı izleyin.
Tezin organizasyonu başlığı zorunlu mu?
Her kılavuz istemez. İsteniyorsa giriş bölümünün sonunda her bölümün içeriği bir iki cümleyle özetlenir.
Özetle, tezde giriş bölümü problemi bağlama yerleştiren, amaç ve sorularla çalışmanın yönünü belirleyen ve kapsamı netleştiren bir yol haritasıdır. Taslağı erken yazıp literatür, bulgular ve sonuç bölümlerinden sonra güncellemek, giriş ile tezin geri kalanı arasındaki tutarlılığı korumanın en pratik yoludur.