Araştırmanın amacı ve önemi, tezin giriş bölümünde problem durumundan hemen sonra gelen ve okuyucuya “Bu çalışma tam olarak neyi öğrenmek istiyor ve bu neden değerli?” sorusunun cevabını veren kısımdır. Kısa cevap şudur: amacı tek bir genel amaç cümlesiyle ve buna bağlı ölçülebilir alt amaçlarla yazın; önemi ise çalışmanın alana, uygulamaya ve sonraki araştırmalara ne katacağını somut gerekçelerle anlatan iki üç paragrafla verin. Amaç “ne yapacağım”, önem “bu neden işe yarar” sorusunu cevaplar; ikisini karıştırmamak bölümün en önemli kuralıdır.
Bu rehberde amaç ile önemin farkını, genel amaç cümlesi kurmayı, alt amaçları araştırma sorularıyla eşlemeyi, önem paragrafının yapısını, örnek ifadeleri ve jürilerin en sık işaretlediği hataları bulacaksınız.
Bu kısım kısa olduğu için çoğu zaman hafife alınır. Oysa jüri üyeleri tezi değerlendirirken sık sık amaç cümlesine geri döner: yöntem bu amaca uygun mu, bulgular bu amacı karşılıyor mu, sonuçlar bu amaca cevap veriyor mu? Açık bir amaç, tezin geri kalanını ölçmek için kullanılan bir cetvel gibidir.

Araştırmanın amacı ve önemi nedir, farkı ne?
Amaç, çalışmanın varmak istediği hedefi tanımlar. “Bu araştırmanın amacı, … belirlemektir” ya da “… arasındaki ilişkiyi incelemektir” gibi bir cümleyle ifade edilir ve araştırmacının ne yapacağını söyler. Önem ise bu hedefe ulaşıldığında kimin, hangi açıdan yararlanacağını açıklar. Biri yöne, diğeri değere ilişkindir.
İkisi aynı paragrafa sıkıştırıldığında okuyucu amacı bulmakta zorlanır. Bu yüzden çoğu enstitü kılavuzu “Araştırmanın Amacı” ve “Araştırmanın Önemi” başlıklarını ayrı alt başlıklar olarak ister. Kılavuzunuz tek başlık istiyorsa bile önce amacı, ardından önemi ayrı paragraflarda yazmak okunurluğu artırır.
Amaç ve önem, problem durumundan doğar. Problem durumu bir boşluğu ya da sorunu tanımlar; amaç bu boşluğu nasıl ele alacağınızı söyler; önem de bu boşluğun kapanmasının neden değerli olduğunu anlatır. Problem durumunu nasıl kuracağınızı tezde problem durumu nasıl yazılır rehberimizde ayrıca ele aldık.
Bölüm tezde nerede yer alır?
Türkiye’deki lisansüstü tezlerin büyük bölümünde giriş bölümü şu sırayı izler: problem durumu, araştırmanın amacı, araştırmanın önemi, araştırma soruları veya hipotezler, varsayımlar, sınırlılıklar ve tanımlar. Bazı kılavuzlarda araştırma soruları amaç başlığının altında, alt amaçlar olarak yer alır. Bazı alanlarda ise önem paragrafı problem durumunun içine yerleştirilir.
Hangi düzenin geçerli olduğunu enstitünüzün yazım kılavuzundan ve danışmanınızdan teyit edin. Önemli olan sıranın mantıklı olmasıdır: okuyucu önce sorunu görmeli, sonra bu sorunu nasıl ele aldığınızı, en son da bunun neden değerli olduğunu okumalıdır. Sınırlılıklar ise önemin hemen ardından, çalışmanın neyi kapsamadığını dürüstçe söyleyerek dengeyi kurar; bu kısmı araştırmanın sınırlılıkları yazımızda anlattık.
Uzunluk konusunda sabit bir kural yoktur. Yüksek lisans tezlerinde amaç kısmı çoğu zaman yarım sayfayı geçmez; önem kısmı ise bir sayfa civarında kalır. Doktora tezlerinde önem kısmı daha ayrıntılı olabilir, çünkü özgün katkının açıkça gösterilmesi beklenir.
Genel amaç cümlesi nasıl yazılır?
Genel amaç, tezin tamamını kapsayan tek cümledir. İyi bir genel amaç cümlesinde dört öğe bulunur: incelenecek konu ya da değişkenler, çalışma grubu veya bağlam, yapılacak işi gösteren eylem ve gerekiyorsa zaman ya da yer sınırı. Örnek kalıp şöyledir: “Bu araştırmanın amacı, [çalışma grubu] [değişken A] ile [değişken B] arasındaki ilişkiyi incelemektir.”
Eylem seçimi, yönteminizle uyumlu olmalıdır. Nicel ilişkisel bir çalışmada “ilişkiyi incelemek”, deneysel bir çalışmada “etkisini sınamak”, betimsel bir çalışmada “mevcut durumu belirlemek”, nitel bir çalışmada ise “deneyimlerini derinlemesine anlamak” gibi fiiller kullanılır. “Araştırmak” ve “ele almak” gibi belirsiz fiiller, ne yapılacağını göstermediği için jüri tarafından sıkça sorgulanır.
Genel amaç cümlesi tez başlığıyla da uyumlu olmalıdır. Başlıkta geçen değişkenler amaçta da geçmeli, amaçta olmayan bir kavram başlıkta yer almamalıdır. Başlık ile amaç arasındaki uyumu kurmak için tez başlığı nasıl belirlenir yazımız yardımcı olabilir.
Alt amaçlar ve araştırma soruları nasıl eşlenir?
Alt amaçlar, genel amacı ölçülebilir parçalara böler. Her alt amaç bir analizle, her analiz de bulgular bölümünde bir başlıkla karşılanmalıdır. Bu zincir kurulduğunda tezin bütünlüğü kendiliğinden ortaya çıkar: okuyucu giriş bölümünde gördüğü her hedefin cevabını bulgularda ve sonuçta bulabilir.
Alt amaçlar genellikle soru biçiminde yazılır. Örneğin genel amaç öğretmenlerin dijital yeterlik düzeyini belirlemekse alt amaçlar şöyle sıralanabilir: öğretmenlerin dijital yeterlik düzeyi nedir; bu düzey cinsiyete göre farklılaşmakta mıdır; kıdeme göre farklılaşmakta mıdır; dijital yeterlik ile mesleki öz yeterlik arasında ilişki var mıdır? Her soru, yöntem bölümünde hangi analizin yapılacağını da önceden belli eder.
| Alt amaç (soru) | Veri kaynağı | Olası analiz | Bulgular başlığı |
|---|---|---|---|
| Dijital yeterlik düzeyi nedir? | Dijital yeterlik ölçeği | Betimsel istatistik | Düzeye ilişkin bulgular |
| Cinsiyete göre farklılaşıyor mu? | Ölçek ve kişisel bilgi formu | Bağımsız örneklem karşılaştırması | Cinsiyete göre bulgular |
| Kıdeme göre farklılaşıyor mu? | Ölçek ve kişisel bilgi formu | Çoklu grup karşılaştırması | Kıdeme göre bulgular |
| Öz yeterlikle ilişkili mi? | İki ölçek | Korelasyon analizi | İlişkiye ilişkin bulgular |
Alt amaç sayısını gereğinden fazla artırmamak gerekir. Toplanmayacak veriye ya da yapılmayacak analize karşılık gelen bir alt amaç, savunmada “Bu sorunun cevabı nerede?” sorusuna yol açar. Veri toplama aracınızdaki her bölümün bir alt amaca, her alt amacın da bir veri kaynağına bağlı olduğunu kontrol edin.
Araştırmanın önemi nasıl yazılır?
Önem paragrafı, “Bu çalışma neden yapılmalı?” sorusunu cevaplar. Pratik bir yöntem, önemi üç düzlemde düşünmektir:
- Alana katkı: Çalışmanın literatürdeki hangi boşluğu doldurduğu, hangi kavramı farklı bir bağlamda sınadığı ya da hangi tartışmaya yeni veri sunduğu.
- Uygulamaya katkı: Sonuçların öğretmen, hemşire, yönetici, politika yapıcı gibi uygulayıcılara hangi kararlarda yol gösterebileceği.
- Sonraki araştırmalara katkı: Geliştirilen ölçek, kurulan model ya da elde edilen bulguların yeni çalışmalara nasıl temel olabileceği.
Her düzlemde genel bir iddia yerine somut bir gerekçe yazın. “Bu çalışma alana önemli katkı sağlayacaktır” cümlesi hiçbir bilgi vermez. Bunun yerine “Konuyu ortaokul öğretmenleri üzerinde inceleyen çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir; bu araştırma, söz konusu grupta ilişkiyi sınayarak literatürdeki bu eksikliği gidermeye katkı sunmayı amaçlamaktadır” gibi bir ifade, iddiayı problem durumundaki boşluğa bağlar.
Önemi yazarken ölçülü olun. Henüz yapılmamış bir çalışmanın sonuçlarının neyi değiştireceğini kesin bir dille söylemek yerine “katkı sunabilir”, “yol gösterebilir”, “veri sağlayabilir” gibi ifadeler tercih edin. Jüri, abartılı vaatlerden çok dürüst ve gerekçeli bir değerlendirme görmek ister.
Amaç ve önem bölümünüzü birlikte netleştirelim
Genel amaç cümlenizi kurmakta, alt amaçları yönteminizle eşlemekte ya da önem paragrafını somutlaştırmakta zorlanıyorsanız taslağınızı birlikte gözden geçirebiliriz. WhatsApp üzerinden bize yazabilir ya da iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz. Kapsam netleştikten sonra çalışma planını ve ücreti bütçenize göre birlikte belirleriz.
Örnek amaç ve önem cümleleri
Aşağıdaki örnekler farklı araştırma türlerine göre kalıp olarak kullanılabilir. Kendi değişkenlerinizle ve bağlamınızla uyarlamayı unutmayın:
- İlişkisel nicel çalışma: “Bu araştırmanın amacı, hemşirelerin iş yükü algısı ile tükenmişlik düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemektir.”
- Deneysel çalışma: “Bu araştırmanın amacı, oyun temelli öğretimin ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin kesirler konusundaki başarısına etkisini sınamaktır.”
- Nitel çalışma: “Bu araştırmanın amacı, uzaktan çalışan genç yetişkinlerin iş ve özel yaşam dengesine ilişkin deneyimlerini derinlemesine anlamaktır.”
- Ölçek geliştirme: “Bu araştırmanın amacı, üniversite öğrencilerinin akademik erteleme davranışını ölçmeye yönelik geçerli ve güvenilir bir ölçek geliştirmektir.”
Önem için örnek ifadeler:
- “Araştırmadan elde edilecek bulguların, okul yöneticilerinin hizmet içi eğitim planlamasına veri sağlaması beklenmektedir.”
- “Geliştirilen ölçek, konuyu farklı örneklemlerde inceleyecek araştırmacılara kullanılabilir bir araç sunacaktır.”
- “Çalışma, kavramı Türkiye bağlamında sınayan sınırlı sayıdaki araştırmaya yeni bir veri seti ekleyerek literatüre katkı sunabilir.”
Adım adım yazım planı
Bölümü yazarken şu sırayı izlemek işinizi kolaylaştırır:
- Problem durumunu tek cümleye indirin. Çalışmanın çözmeye çalıştığı boşluğu bir cümleyle söyleyemiyorsanız amaç cümlesi de bulanık kalacaktır.
- Genel amacı yazın. Konu, çalışma grubu ve eylemi içeren tek bir cümle kurun; eylemi yönteminize göre seçin.
- Alt amaçları çıkarın. Genel amacı analiz edilebilir parçalara bölün ve her birini soru biçiminde yazın.
- Eşleme kontrolü yapın. Her alt amacın bir veri kaynağına ve bir analize karşılık geldiğini tablo üzerinde kontrol edin.
- Önemi üç düzlemde yazın. Alana, uygulamaya ve sonraki araştırmalara katkıyı birer paragrafta somut gerekçelerle açıklayın.
- Başlıkla karşılaştırın. Başlık, genel amaç ve alt amaçlarda aynı kavramların aynı adlarla geçtiğinden emin olun.
Bölümü yazdıktan sonra danışmanınıza yalnızca amaç ve önem kısmını ayrı bir belge olarak göndermek de iyi bir yöntemdir. Kısa bir metin üzerinde geri bildirim almak, tüm giriş bölümü bittikten sonra köklü değişiklik yapmaktan çok daha kolaydır.
Sık yapılan hatalar
Jürilerin ve danışmanların en sık işaretlediği hatalar şunlardır:
- Amaç ile yöntemin karışması: “Bu araştırmanın amacı, 300 öğretmene anket uygulamaktır” cümlesi bir amaç değil, yöntemdir. Amaç, anketle neyi öğrenmek istediğinizi söylemelidir.
- Birden fazla genel amaç: Genel amaç kısmına üç dört farklı hedef yazmak, tezin odağını dağıtır. Bunları alt amaçlara taşıyın.
- Önemin kişisel gerekçelere dayanması: “Konuya ilgi duyduğum için bu çalışmayı seçtim” ifadesi önsözde yer alabilir; önem bölümü ise alana ve uygulamaya katkıyı anlatmalıdır.
- Kaynaksız boşluk iddiası: “Bu konuda hiç çalışma yapılmamıştır” demek risklidir. Taramanızı belirtip “sınırlı sayıda çalışmaya rastlanmıştır” gibi ölçülü bir ifade kullanın.
- Abartılı vaatler: Çalışmanın bir sorunu tamamen çözeceğini ya da politikaları değiştireceğini söylemek, savunmada zor sorulara yol açar.
- Bulgularla kopukluk: Girişte yazılan bir alt amacın bulgular bölümünde karşılığının olmaması, en sık düzeltme gerekçelerinden biridir.
Teslim öncesi kontrol listesi
Bölümü teslim etmeden önce şu soruları kendinize sorun:
- Genel amaç tek cümle mi ve konu, çalışma grubu ve eylem içeriyor mu?
- Seçtiğim eylem fiili yöntemimle uyumlu mu?
- Her alt amaç bir analize ve bulgular bölümünde bir başlığa karşılık geliyor mu?
- Önem kısmında alana, uygulamaya ve sonraki araştırmalara katkı ayrı ayrı ve somut gerekçelerle anlatılmış mı?
- Boşluk iddialarım literatür taramasına dayanıyor mu, dilim ölçülü mü?
- Başlık, amaç ve alt amaçlarda kavramlar aynı adlarla mı geçiyor?
- Bölüm düzeni enstitümün yazım kılavuzuyla uyumlu mu?
Bu listedeki her maddeye “evet” diyebiliyorsanız bölümünüz, jürinin tezi değerlendirirken başvuracağı sağlam bir referans noktası hâline gelmiş demektir.
Sık sorulan sorular
Araştırmanın amacı ile araştırma soruları aynı şey mi?
Hayır. Genel amaç çalışmanın tamamını kapsayan hedeftir; araştırma soruları ya da alt amaçlar bu hedefi analiz edilebilir parçalara böler. Bazı kılavuzlarda alt amaçlar soru biçiminde amaç başlığının altında yer alır.
Amaç cümlesi kaç cümle olmalı?
Genel amaç tek cümle olmalıdır. Gerekirse ardından bir iki cümleyle kapsamı açıklayabilir, alt amaçları madde madde sıralayabilirsiniz.
Araştırmanın önemi bölümünde kaynak gösterilir mi?
Evet. Özellikle literatürdeki boşluğa ya da uygulamadaki ihtiyaca dayanan gerekçeleri ilgili kaynaklarla desteklemek, önem iddiasını güçlendirir.
Nitel araştırmada amaç nasıl yazılır?
Nitel çalışmalarda ilişki ya da etki yerine anlama ve keşfetme vurgulanır. “Deneyimlerini derinlemesine anlamak”, “nasıl anlamlandırdıklarını ortaya koymak” gibi ifadeler yaygındır.
Önem bölümü ile gerekçe aynı mı?
Benzer işlev görürler. Bazı kılavuzlar “Araştırmanın Gerekçesi” başlığını kullanır; içerik yine çalışmanın neden gerekli ve değerli olduğunu açıklar.
Tez önerisindeki amaç tezde değişebilir mi?
Danışmanınızın ve gerekiyorsa tez izleme komitesinin onayıyla küçük değişiklikler yapılabilir. Değişiklik yaptıysanız başlık, alt amaçlar ve yöntemle uyumu yeniden kontrol edin.
Özetle, araştırmanın amacı ve önemi bölümü kısa ama tezin tamamını yönlendiren bir kısımdır. Tek ve net bir genel amaç yazın, alt amaçları yönteminiz ve bulgularınızla eşleyin, önemi alana, uygulamaya ve sonraki araştırmalara katkı açısından somut gerekçelerle anlatın. Bu düzen kurulduğunda tezin geri kalanını yazmak da değerlendirmek de kolaylaşır.